Theaterwoordenboek

Het gaat hier om een globaal woordenboek, niet alle termen zijn opgenomen en weet je er meer mail ze me dan.

A  
3 – punt belichting:   Uitgangspunt van een lichtplan. Front licht, zijlicht, en tegenlicht
Achterdoek Zie fontdoek
Afschmink Crème waarmee de schmink vet wordt gemaakt waardoor deze makkelijk te verwijderen is. Waterschmink kan gewoon met water en zeep afgewassen worden.
Afdekken Op het toneel voor iemand anders gaan staan. (=) coucheren, afschermen.
Afstopping Doeken die gebruikt worden om het toneel dicht te maken en waardoor dingen die niet te zien mogen zijn ook niet te zien zijn.
Aggregaat Dieselmachine die stroom maakt, wordt vaak gebruikt bij popfestivals die buiten plaatsvinden.
Aircrafts Effect licht, zeer sterk gebundeld licht, meestal een aantal spotjes dicht naast elkaar. Geeft een mooi effect bij rook waarbij als het ware een lichtgordijn gemaakt kan worden.
Amplifier (èmplifajjer) Doos met elektronica bedoelt om het zachte geluid te versterken tot iets hoorbaars, ook wel versterker genoemd.
Artiesteningang Ingang meestal achter het toneel die toegang verschaft voor de artiesten. Voor sommige fans de plaats om handtekeningen te vragen.
  B
Back line (bèklain) De geluidsinstallatie van de band inclusief de instrumenten. Meestal worden er de boxen van gitaristen mee bedoeld.
Backstage pas Sticker, armband of kaartje wat opgespeld wordt of aan een key-koord hangt en wat deze persoon recht geeft zich op en achter het podium te bevinden. Vaak erg geliefd bij fans van sommige popgroepen.
Balletvloer Kunststof zeil (vinyl) wat op de vloer wordt gelegd om het toneel voor dans geschikt te maken. Te koop in verschillende kleuren maar wordt meestal in zwart of wit gebruikt. Oorspronkelijk bedoelt om dansers niet uit te laten glijden wordt dit tegenwoordig meer cosmetisch gebruikt.
Banken Een aantal lijntjes (lichtstanden) achtereenvolgens bij elkaar geprogrammeerd, die tijdens een voorstelling apart getoond kunnen worden. bv. bij een liedjesfestival dat elk nummer onder een bepaalde bank geprogrammeerd is.
Barndoor 4 ijzeren “flappen” aan boven, onder en zijkanten van een spot om het licht van een fresnel of PC af te vlakken.
Bedweter Iemand die bij de belichter of geluidsman gaat staan en met termen gaat gooien die eigenlijk niet relevant zijn.
Blinders (blainder) Serie spots in vierkante houder die doorgaans richting publiek worden gericht, om (inderdaad) het publiek te verblinden
  C
Centercluster Enkele luidsprekers die midden boven het podium hangen. Soms wordt hierop alleen de zang gezet waardoor de verstaanbaarheid verbeterd.
Chaser Looplicht waarbij een serie lichtstanden automatisch in een bepaalde volgorde aan en uit gaan, populair bij concerten.
Choreografie Ontwerp van plaatsing, beweging en andere patronen uitgevoerd door dansers, acteurs en anderen die niet op een plaats kunnen blijven staan.
Chorus Effect apparaat om het geluid breder te laten klinken.
Claque Ingehuurde bezoeker van voorstelling die automatisch op de goede momenten lacht en klapt
Coucheren Zie afdekken
Coulissen Ook wel poten genoemd, het zijn de doeken aan de zijkant van het toneel, zijkant van toneel buiten het speelvlak.
Crèpe Kunstharen die bij de schmink gebruikt worden om snorren, baarden, bakkebaarden, borsthaar e.d. te maken
  D
Decibel Ook wel DéBé genoemd. Eenheid van herrie, hoe meer herrie, hoe meer decibel. De pijngrens ligt boven de 120 decibel. Buiten mag tegenwoordig nog maar 60 db te horen zijn.
Delay (dielé) Apparaat wat het geluid vertraagd doorlaat. Ook wel echo genoemd.
Diafragma Lamellen die voor de lamp over elkaar worden geschoven om de lichtdoorlaat van een profielspot te verkleinen waardoor een kleinere cirkel aan licht op toneel ontstaat..
DI-box (die ai boks) Direct input, een doosje waardoor signaal van bijvoorbeeld een gitaar doorgelust wordt naar de mengtafel.
Diffuus Niet scherp afgetekend licht.
Dimmer Apparaat wat het DMX signaal omzet naar spanning waardoor de lampen al of niet feller gaan branden.
Dirigentenkamer Kleine kleedkamer dicht bij het toneel, meestal bedoeld voor de dirigent, vaak maken ook solisten gebruik van deze kleedkamers.
DMX (analoog & digitaal) digitaal dmv DMX stuurt de gegevens c.q. standen naar de dimmers, één DMX signaal bevat 512 adressen die aangestuurd kunnen worden. In analoge vorm gebeurde dat met een sturing van 0 tot 10 volt.
Doorduwer Iemand die zegt het licht te doen en alleen maar een knopje indrukt voor de volgende lichtstand. (Kan ook bij geluid, zelfs gekoppeld met licht)
Droog Er zit geen galm op het geluid.
Druppel Klein microfoontje wat verbonden is aan een zender, wordt veel gebruikt door cabaretiers en musicalacteurs.
  E
Effecten Een bepaalde wijze waarop licht zich beweegt. B.v. van binnen naar buiten, om en om etc. Bij geluid gaat het om galm, chorus, echo enz.
Effectenrek Rekje waarin geluidseffectapparaten zitten zoals; Galm, echo, delay, equalizer enz.
Equalizer Apparaat om de toonregeling mee in te stellen, heeft voor verschillende frequentiegebieden een aparte volumeregelaar.
Expander Effectapparaat, zorgt voor een verbetering van het geluid
  F
Fader (veder) Schuif waarmee je het geluid harder mee kunt zetten. (Zet de schuif maar open.)
Fhantomvoeding Voeding voor (condensator) microfoons
Filament Gloeidraad van lamp
Filterhouder Twee ijzeren plaatjes met een groot rond gat er in om gekleurd folie in te schuiven. Zo kun je een kleur kiezen voor licht.
Filters Zie kleurenfilters
Flightcase (vlaitkees) Kist waarin de apparatuur beschermt zit verpakt ook geschikt om door de lucht te vervoeren.
Floormanager Vloer-leider, man of vrouw die de leiding op de opnamevloer heeft bij TV en constant in contact staat met de regie.
Fogger Zie rookmachine.
Fontdoek Donkerblauw of zwart achterdoek op het toneel.
Fresnel Soft edge beam, dus geen scherpe cirkels, geeft een mooi vlekje geeft op het toneel met zachte overgangen. (speellicht)
Fries Zwart dook wat boven het toneel over de hele breedte hangt, Meestel hangen er meerdere achter elkaar. Ze zorgen er ook voor dat je de lampen en andere voorwerpen boven het toneel niet ziet.
Front De voorkant van het podium of toneel.
Frontlicht Licht vanuit de zaal gericht op de voorkant van het toneel.
Frost Fliter die voor een spot geplaatst het licht verstrooit.
  G
Gaasdoek Een uit een stuk wit of zwart doek, wat men gebruik voor effecten. Pas als men licht geeft achter het doek is het alsof het doek er niet meer is en kan men zien wat er achter is. Door het doek zelf te belichten kan alles wat erachter gebeurd uit het zicht gehaald worden
Gaffa Zie tape
Geluidsinstallatie Zie PA
Geluidsinspeciënt Zie mixer
Geluidsman Zie mixer
Genie Elektrisch bedienbaar “bakje” om het licht te stellen en het grit vol te hangen, verrijdbare lift. Vervanger van de trap en gaat tot ongeveer 9 meter hoogte.
Gobo Metalen plaatje waarin een vorm uitgestanst is en wat voor een lamp gezet kan worden. Dit kan bijvoorbeeld een logo zijn of effect. Wordt gebruikt in een profielspot of een scan. Tegenwoordig is het mogelijk om zelfs kleurengobo’s te laten maken. Op deze glazen plaatjes wordt dan een afbeelding afgedrukt.
Gold Lichtkleur, meestal 151 of 152, deze gouden lichtkleur geeft een warme sfeer op toneel. Zie ook filter.
Grid Buizen constructie aan het plafond waar men licht en doeken aan kan hangen. Een vaste constructie dus niet beweegbaar
Grimas Merk schmink net als Kryolan, ook wel een gezicht trekken, hij trok een grimas.
Grime Zie schmink.
  H
Haspel Cilinder waar omheen de kabels worden opgerold.
Hazer Rookmachine. Maakt mist over het hele toneel goed regelbaar
Horizonbakken Halogeen lampen die het horizondoek verlichten. Meestal worden drie kleuren gebruikt waardoor bijna alle kleuren op het het horizondoek of achterdoek kunnen worden gemaakt.
Horizondoek Wit achterdoek op het toneel wat opgespannen wordt en waarop licht wordt gezet. Dit geeft een gevoel van ruimte.
Horizonlicht Zie horizonbakken.
  I
In-ear Kleine meestal op maat gemaakte koptelefoon die voor publiek niet zichtbaar is. Zie ook oortje en monitor, de muzikant kan zichzelf dan horen. Wordt door sommige acteurs gebruikt als soufleur.
Inlooptijden / uitlooptijden Aantal seconden dat het licht (een bepaalde stand)moet opkomen c.q. moet verdwijnen.
  J
  K
Kap De toneeltoren boven het toneel waarin de trekken hangen met het decor, horizondoek, poten, licht enz.
Klager Iemand die vind dat het allemaal anders moet. Het licht moet warmer, enz.
Kleedkamer Ruimtes achter of onder het toneel waar de artiesten zich kunnen omkleden, schminken en douchen
Kleurenfilters Gekleurde folie die voor de spot geschoven wordt waardoor deze een andere kleur licht krijgt. Bekendste kleuren zijn 151/152, warm gold. Leukste kleur is 130, volledig transparant.
Kluit Blok ijzer van 6 of 12 kilo wat diende om als tegenwicht in de trekkenwand te worden gebruikt. Vaak worden ze ook gebruikt om schoren vast te zetten. Vanwege de verscherpte regels zijn er bijna geen trekkenwanden meer in Nederland waarbij kluiten gebruikt worden.
Klus Omschrijving voor het opbouwen, belichten en mixen van een optreden en vervolgens het afbreken bij elkaar. Dat is een hele klus.
Koffie Drank die warm gedronken wordt vaak met een beetje suiker of melk. Populair bij theatertechnici
Koperen Kees Vierkant blokje van 3 cm x 3 cm wat precies in het midden voor op toneel is aangebracht, en geeft daarmee het midden aan.van het toneel. Wordt veel gebruikt om het decor goed te plaatsen en te belichten.
Koudijs Rookmachine. Maakt rook die op de “grond” blijft hangen, gemaakt met onderkoelde stikstof en warm water. Doorgaans kostbaarder dan zogenaamde olierook.
Kringen Aantal kanalen waarmee men in totaal een x-aantal lampen kan aansturen in een maximum van b.v. 2 KW.
Kwartet 4 mensen die bijvoorbeeld samen dansen, spelen, zingen enz.
  L
Lampvoet Schroefdraad cilinder waarin de lamp wordt gedraaid in de maten:E14 / E27
Led Licht wat sterk in opkomst is en inmiddels in alle soorten lampen wordt gebruikt, er zitten soms meerdere leds in een lamp. Ttheatertechnici hebben tegenwoordig een zaklamp met ledjes in plaats van gewoon licht. Voordelen zijn: minder stroomverbruik en lange levensduur.
Lichtinstallatie De lampen, stuurtafels, klemmen, buizen, truss. Enfin alles wat met het licht te maken heeft bij elkaar behalve de man of vrouw die het spul bedient.
Lichttafel Mengtafel om het licht te sturen, tegenwoordig worden er vaak programma’s opgezet om gecompliceerde standen te maken. Vroeger kon je met een schuif een of meerdere lampen aanzetten met een maximum van 2000 watt, dat heet een kring (zie kringen). Tegenwoordig heeft het bewegende licht (moving heads) soms meer dan 20 verschillende kanalen nodig. De computer is dan onmisbaar..
Lift Onontbeerlijk bij zware klussen. Ook mogelijkheid voor iemand om mee te mogen rijden met de vrachtwagen.
Lijntjes Mogelijkheid om meerdere kringen onder een schuif te bedienen.
Lijsttheater Een theater met een, meestal verhoogd, podium
Limiter (limmitter) Apparaat wat er voor zorgt dat bijvoorbeeld een stem continu even hard klinkt. Beperkt bij te harde uithalen even het volume.
Luidspreker Conusvormig ding van flexibel materiaal (vroeger karton) wat in trilling wordt gebracht door een koperen spoel aan de achterzijde. Door die trillingen wordt het geluid hoorbaar.
Lumen Lichtopbrengst vroeger werd de eenheid kaars gebruikt
  M
MacYoke (mekjook) Computer gestuurde spot waarbij alle kleuren zijn te maken en gobo’s te gebruiken.Bewegend licht, soms ook wel wapperkoppen genoemd. Deze lampen worden steeds meer in theaters gebruikt, ze zijn inmiddels stil genoeg.
Manteau Verrijdbare vaste coulisse met mogelijkheid tot het inhangen van licht (gaat over in portaalbrug)
Mastiek Soort klei die door de grimeur gebruikt wordt om neuzen een andere vorm te geven, ook geschikt om wonden, puisten e.d. te maken.
Mengtafels Tafel met 50 tot soms meer dan 2000 knoppen en schuiven om het geluid te mixen. Voor licht en geluid worden (als u dat nog niet wist) aparte tafels gebruikt.
Messen IJzeren plaatjes die voor een lamp geschoven worden waardoor slechts een gedeelte van het toneel belicht wordt. Deze messen zitten meestal in een profielspot
Microfoon (Maik) Cilinder waar in gesproken en gezongen kan worden waarna het geluid omgezet in spanning naar de mengtafel gaat om bewerkt te worden.
Midi Systeem ontworpen om synthesizers aan elkaar te koppelen. Nu inmiddels uitgegroeid tot een systeem dat licht kan sturen, geluid en effectapparaten. Er zijn 16 midi-kanalen waarop informatie kan worden overgezonden. Dat kan note-of/off informatie zijn maar ook controllers, tempo enz. (musical intrument digital interface)
Mixer Een mens die de verschillende geluiden van een onduidelijke brei tot iets wat de moeite van het horen waard is maakt. Het apparaat waar deze figuur mee werkt heet ook mixer, soms wat verwarrend als het geluid bijvoorbeeld slecht is ligt het aan de mixer. De mens achter de mixer heet ook wel geluidstechnicus of geluidsinspiciënt.
Monitor Kan een televisie zijn maar zijn ook de luidsprekers die richting de bands staan zodat ze zichzelf kunnen horen. Meestal worden de monitoren apart gemixt. Probleem is natuurlijk rondzingen maar vooral sinds de intreding van de in-ear is dat probleem veel kleiner geworden en zijn muziekanten mobieler geworden op het toneel.
Moving Head Bewegende lamp op vaste voet die via dmx wordt aangestuurd, deze bestaat in talloze versies.
Multikabel Een hoop verschillende kabels bij elkaar gepropt in een tuinslang.
Mummie Egyptische overledene die in verband gerold begraven is.
  N
  O
Oortje Kleine koptelefoon die als monitor dient, zie ook monitor ook wel in-ear
Open doekje Spontaan applaus van het publiek voor een actie van de acteur .
Orkestbak Gedeelte voor het toneel wat in de meeste theaters verhoogd of verlaagd kan worden. Plaats waar met de musicals en opera’s/operettes het orkest zit.
  P
PA (pié) Public Adress systeem, de geluidsinstallatie bedoelt voor het publiek en meestal het beste afgesteld bij de mengtafel.
Parr Typische lamp gebruikt bij popconcerten maar ook in het theater. De vorm is een (meestal) zwarte pijp, bol aan de ene kant en met een vierkante filterhouder aan de andere kant. In vier lichtbundelmaten (very narrow / narrow / medium / wide)
Patchen (soft & hard): soft patchen is stekkeren met behulp van de mengtafel; onder welke knop welke lamp komt zitten. hard patchen is gewoon op de oude manier in welk stopcontact welke lamp komt.
PC (pebble convex) & (plano convex) Geeft meer gecentreerd licht (uitlichten decor)
Personeel Dit roepen mensen van het geluid en lichtverhuurbedrijf om met zware spullen te kunnen passeren. Ook mensen die voor het bedrijf werken.
Pieken Tegenovergestelde van dalen, pieken kunnen echter je PA opblazen. Ook sierpuntig geval in de kerstboom.
Plopkap Schuimrubber omhulsel voor de microfoon zorgt ervoor dat de wind en de ‘p’ niet tot overstuurde klappen leidt, ook wel windkap.
Plug Stekker voor het een of ander.
Pluggen Verschillende soorten zijn er XLR male / XLR female / jack / cinch / din
Podium Verhoging waarop artiesten hun kunstjes vertonen.
Portaalbrug Loopbrug boven podium
Poten (Afstopping) Ook wel coulissen genoemd, het zijn de lange verticale doeken aan weerszijden van het toneel ze bepalen het maximale speelvlak.
Praktikabel (prakken) Podium delen van hout. 2 x 1 meter meestal in hoogte verstelbaar of vaste hoogtes van 20 cm / 40 cm / 60 cm.
Prikken Het plaatsen van stekkers in een snake of mengtafel
Profielspot Lamp met een dubbel lenzenstelsel, waarmee een bepaald gedeelte van het toneel precies kan worden uitgelicht, deze spot kan gebruikt worden om bijvoorbeeld een schaakbord te belichten zonder dat er ergens anders licht op valt. Zie ook messen
  Q
  R
Raylight Parren met een lossen spiegel en lamp, zonder lens.
Ritchie Severijns Gitarist waarmee ik Hendriks 4t ver 3t heb gespeeld
Rigging Het ophangen van motortakels en andere objecten aan het dak van zalen waar bijvoorbeeld truss aangehangen wordt tbv licht en geluid. Een rigger is iemand die dit werk doet, er zijn speciale opleidingen voor.
Redhead TV spots
Rekwisieten Spullen die tijdens een voorstelling op het toneel gebruikt worden.
Remote Afstandsbediening, tegenwoordig in het theater om licht mee aan te sturen.
Reverb (rievurp) Effectapparaat Nagalm. Wordt gebruikt als het geluid te droog is, het maakt het geluid dus nat.
Rokken De doeken om practikabels heen om ze mooi dicht te maken
Rolschaatsen Beweging gebaseerd op een soort schoen met wieltjes
Rondzingen Fluitend geluid wat ontstaat als een microfoon te dicht bij een luidspreker staat.
Rookmachine Machine die een ondefinieerbare pluk rook produceert over het toneel zie ook fogger, hazer en koudrook./ koudijs
  S
Scan Lamp waarvoor een spiegeltje zit, deze wordt op afstand bestuurd, verder kunnen ook de kleuren, gobo’s, en nog veel meer op afstand aangepast worden. Bijvoorbeeld de Intella-beam en Mac Yoke.
Schmink Verschillende kleuren crème die op water of vet basis wordt gebruikt om een gezicht te beschilderen, je kunt zo iemand bijvoorbeeld ouder of jonger maken. De schmink is ook ter bescherming van de huid voor de harde lampen. zie ook grime.
Schoor Driehoek van hout die decorwanden overeind houdt, vaak worden ze stabiel vastgezet met kluiten (zie ook kluit)
Sejour Geld wat gebruikt wordt door technici en artiesten om te eten.
Set Deel van een concert, tussen iedere set zit meestal een pauze.
Setje Complete installatie voor een zaal, meestal licht en geluid, kan echter ook een combinatie van twee kledingstukken zijn.
Sierdoek Extra doek wat in sommige theaters nog voor het voordoek hangt
Sluiertrek Eerste trek die de toneelopening mede bepaalt, de hoogte in dit geval. Verbergt de portaalbrug.
Snake (sneek) Geen Fries dorp maar een slang met aan de kop een groot aantal gaten om microfoons en andere signalen te prikken, zie ook multikabel.
Souffleur Iemand die aan de zijkant van het toneel de spelers de tekst toefluistert. Vroeger was er vaak midden voor op het toneel een gat waar de souffleur in zat.
Speaker Zie luidspreker
Speciaaltje Een lamp die alleen maar voor een doel gebruikt kan worden
Spiegelbol Bol die helemaal is volgeplakt met spiegeltjes van ongeveer 1 cm x 1 cm. Bekend van disco’s. In alle soorten en maten verkrijgbaar.
Standen Het aantal verschillende lichtmomenten op chronologische volgorde in een uitvoering
Standje Combinatie van enkele lampen die branden, verschillende scènes hebben verschillende standen licht.
Stekker Plug voor het een of ander.
Stroboscoop Snel knipperend flitslicht
  T
Takel Machine waarmee truss omhoog getrokken kan worden. Wordt ook wel eens voor mensen gebruikt als speciaal effect.
Tandenlak Soort nagellak die gebruikt wordt om tanden meestal zwart maken, bekend effect bij bijvoorbeeld heksen.
Tape (teep) Speciaal plakband wat op podia wordt gebruikt. Meestal zwart. Ook wel gaffa, naar het merk, genoemd. gaffa (Nichiban) / vinyl Tape is altijd maar voor even.
Tegenlicht Licht van achteren (diepte)
Toneelopening Maximale speelvlak: en kijkopening.
Toneelvloer Houtenvloer die ook geschikt is om op te dansen, deze vloeren zien er uit als parket en zijn meestal 3 cm dik. Een spijker die in de vloer wordt geslagen en er na de voorstelling wordt uitgehaald laat na een jaar geen gat meer zien.
Toneeltoren Grote ruimte boven het toneel die gebruikt wordt om decor op te hangen dat uit het zicht van het publiek moet blijven. De meeste toneeltorens zijn meer dan 22 meter hoog.
Toplicht Licht van boven op je hoofd en schouders wardoor je ‘los’ komt van de achterwand.
Trek Buis die van links naar rechts boven het toneel hangt, aan een trek kunnen friezen, poten, lampen en decorstukken worden opgehangen. Deze trekken kunnen via een systeem van touwen en kabels aan de zijkant van het toneel naar boven en beneden worden gehaald. Tegenwoordig gaat dit allemaal elektrisch en soms zelfs computergestuurd.
Trekkenwand Buizen die men, door bediening aan één zijkant, kan laten bewegen voor het in hangen van licht / decor en afstopping etc.
Truss Aluminium buizenstelsel zoals hier links is afgebeeld. Bedoelt om licht, geluid en doeken aan op te hangen. Vanwege zijn constructie erg sterk.
Tussendoek Doek wat bij gebruik het speelvlak kleiner maakt. kan verhangen worden.
  U
Uitlichten Het afstellen van de lampen waarmee het toneel belicht wordt.
  V
Variac Dimmer
Vermogen Watt Stroomverbruik
Versterker Zie Amplifier
Vlakke vloer theater Een theater zonder verhoogd podium.
Voetlicht Licht op de grond aan de voorkant van het toneel in de richting van de spelers. Dit waren vroeger kaarsen.
Volgspot Een groot uitgevallen profiel
Voordoek Doek wat voor het toneel hangt
  W
Water Dorstlesser bij uitstek
Windkap Schuimrubber omhulsel voor de microfoon zorgt ervoor dat de wind en de ‘p’ niet tot overstuurde klappen leidt, ook wel plopkap.
  X
XLR Meestal drie polige stekkers gebruikt voor microfoons. Deze stekkers worden ook gebruikt bij computergestuurd licht.
  Z
Zaalbrug Loopbrug in de zaal tegen het dak om lampen te verstellen.
Zaalmix De wijze waarop het geluid klinkt in de zaal. De combinatie van alle instrumenten, zang partijen bij elkaar.
Zever Iemand uit het publiek die blijft zeuren over de kwaliteit van licht en geluid.
Zijbrug loopbrug aan weerszijden van het podium.
Zijlicht Lampen vanuit de zijkant van het toneel. Wordt veel gebruikt bij ballet om bewegingsvormen te accentueren..
Zwevende vloer Houten toneelvloer onmisbaar voor dans, ligt in de meeste theaters.  
  Panhuizen, Beekmans, Bekkers, Slegers & Hendriks copyright 2010